Ermenistan'ın Nüfusu Neden Azalıyor?

Bilgi Notu

4 Ocak 2013

Merve Nezihe Özer

Birleşmiş Milletler’in nüfus tahminlerine göre 2005-2010 yılları arasında Japonya, İtalya, Portekiz, Almanya gibi gelişmiş ülkelerde doğal nüfus artış hızı negatif olarak tahmin edilmektedir. Adı geçen ülkelerde doğum oranlarının ölüm oranlarının altına düştüğünü gösteren bu tahminler, doğurabileceği olumsuz ekonomik ve sosyal sonuçlar nedeniyle günümüzün gelişmiş ülkelerinde sıklıkla tartışılan yaşlanma ve nüfus azalması sorunlarının bir göstergesidir.

Az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde ise ölüm ve doğum oranlarında görülen azalma eğilimine rağmen nüfus artışı devam etmektedir. Gelişmiş ülkelerin aksine, az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde genel olarak nüfusun yaşlanması ve nüfus azalışı sorunları ile henüz karşılaşılmamıştır.

Kasım ayında Ermenistan’da yayınlanan 2011 nüfus sayımı sonuçlarına göre, 2001 yılında yapılan nüfus sayımından bu yana Ermenistan’ın nüfusu yaklaşık 200.000 azaldı. Ermenistan’da yaşanan bu durum, az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde yaşanan genel pratiğin aksine olduğu için dikkat çekicidir; bu nedenle Ermenistan’da nüfus azalışına neden olan faktörler bu yazının konusunu oluşturmaktadır.

Tablo 1: Ermenistan Nüfusu ve Nüfus Artış Hızları

Tablo 1’ de nüfus sayımı yapılan yıllar arasında Ermenistan nüfusunun değişimi görülmektedir. 1970’lerde görülen hızlı nüfus artışı, SSCB’nin dağılışının ve Ermenistan’ın bağımsızlığını ilan edişinin ardından negatife dönmüştür. Doğum ve ölüm oranlarındaki değişim nüfus yapısını etkileyen temel etmenler olarak, Ermenistan özelinde de etkisini göstermektedir. Dünya Bankası verilerine göre 1960’larda 4,5 olan kadın başına ortalama çocuk sayısı, 2011’e gelindiğinde 1,7’ye kadar düşmüştür ki bu oran nüfusun kendini yenileme düzeyi olarak bilinen 2,1 çocuk sayısının altındadır. Ermenistan Ulusal İstatistik Servisi verilerine göre ise 1960’larda ‰33 civarlarında olan doğal nüfus artış hızı, 2011’e kadar geçen sürede ‰4,7’e kadar gerilemiştir. 1960’larda 71 olan doğuşta yaşam beklentisinin günümüze doğru 74’e yükselmesi de yaşlı nüfusun toplam nüfus içindeki oranının artmasına katkı sağlamıştır. Bu değişimlerin etkisini Grafik 1’den de görüleceği üzere, nüfusun yaş yapısı içinde görmek mümkündür. 1970’li yıllar sonrasında genç bağımlılık oranları düşerken yaşlı bağımlılık oranı artmış ve çalışma çağındaki nüfusun toplam nüfus içindeki payı yükselmiştir.

Grafik 1: Geniş Yaş Gruplarına Göre Nüfusun Dağılımı

Uzun vadede doğum oranlarındaki hızlı düşüşün nüfusun büyüklüğü ve yapısı üzerindeki kuşkusuz olmakla birlikte, Ermenistan Cumhuriyeti Ulusal İstatistik Servisi tarafından yayınlanan istatistik yıllıklarından elde edilen rakamlara göre kısa dönemde nüfus azalışının nedeni tek başına doğum ve ölüm hızlarındaki değişimler değildir. Çünkü, Grafik 2’den de görüleceği gibi, son yıllarda kaba ölüm oranları neredeyse sabit kalmakla birlikte kaba doğum oranlarında artış gözlenmektedir. Bunun sonucunda da doğal nüfus artış hızı Ermenistan için hala pozitiftir. Bu durumda, Ermenistan’ın kısa dönemdeki nüfus azalışının bir diğer nedeni olarak göçe odaklanma gerekliliği ortaya çıkmaktadır.

Grafik 2: Çeşitli Demografik Hızlar

Grafik 3: Göç Verileri

Grafik 3’ten görüleceği üzere Ermenistan nüfusunun azalmasının nedenlerinden biri dışarıya verdiği göçtür. 2000 sonrasında dışarıya göç edenlerin sayısı azalmakla birlikte, ülke hala negatif net göç nedeniyle nüfusunu kaybetmeye devam etmektedir.

Ermenistan’dan göçün nedenleri ile ilgili son yıllarda yayınlanan istatistik yıllıklarında bilgi bulunmamaktadır. 2001 İstatistik Yıllığı’nda ise 1991-1998 arasında gerçekleşen dış göçün nedenleri ile ilgili bilgiler ise mevcuttur. Bu verilere göre, Ermenistan’ın yaşadığı ekonomik darboğaz göçün en önemli nedeni.

Tablo 2: Ermenistan’dan Göçün Belli Başlı Nedenleri (yüzde)

1991-1998 yılları arasında Tablo 2’den de görüleceği üzere, özellikle çalışma çağında olan kişilerin göç etmesinin ardındaki en önemli iş bulmakta yaşanan zorluklardır. Arkasından, belli bir yaşam standardını koruyacak ölçüde gelir kazanamama ikinci en önemli neden olarak gelmektedir. Önce erkeklerin iş aramak veya daha iyi bir iş bulmak nedeniyle göç etmesini takiben, eşlerin ve çocukların da o ülkeye göç etmesi muhtemeldir. Bu nedenle, tahmin edileceği üzere aile birleşmesi nedeniyle göç eden kişiler 0-19 yaş grubunda ve kadınlar arasında yoğunlaşmaktadır.

Grafik 4: Kişi Başı GSYH Büyüme Oranları

GSYH artışı açısından bakıldığında Ermenistan 1990’lı yılların başındaki stabil olmayan görüntüsünden 2007-2009 yılları arasındaki kriz dönemi haricinde sıyrılmış gözükmektedir. Fakat Dünya Bankası verilerine göre 1997 yılında %36,7 olan işsizlik oranı 2008’e gelindiğinde %28,6’ya düşmekle birlikte hala oldukça yüksektir. Ermenistan Cumhuriyeti Ulusal İstatistik Servisi tarafından yayınlanan verilerde görüldüğü üzere 2006-2010 yılları arasında göç eden erkeklerin ortalama olarak %50’si, kadınların ise %65’ten fazlası çalışma çağı olarak kabul edilen 20-49 yaş grubundadır. 2001 sonrasında göçün nedenleri ile ilgili yayınlanmış veri bulunmaması rağmen, çalışma çağı yaşındaki kişilerin yoğunlukla göç ediyor oluşu ve yüksek işsizlik rakamları birlikte yorumlandığında Ermenistan’ın hala ekonomik sıkıntılar nedeniyle göç vermeye devam ettiği sonucu çıkarılabilir.

Ermenistan’daki nüfus azalışının önümüzdeki dönemde daha da tehlikeli bir hal alması olasılığı yüksektir. Çünkü Birleşmiş Milletler tarafından yapılan nüfus projeksiyonlarına göre 2035-2040 dönemi ile birlikte Ermenistan’da doğal nüfus artış hızının pozitiften negatife dönmesi ve bu azalışın artarak devam etmesi beklenmektedir. İşsizlik ve düşük hayat standartları nedeniyle gerçekleşen göçün devam etmesi halinde Ermenistan’ın önümüzdeki 10 yıllar içinde daha da nüfus kaybetmesi söz konusudur ve Ermenistan bu durumun yaratabileceği olumsuz ekonomik ve sosyal sonuçlara maruz kalmamak için nüfus azalışını ters çevirecek politikalar uygulamak durumundadır.

Kaynakça

National Statistical Service of the Republic of Armenia, 2001-2012. Statistical Yearbook of Armenia, s.l.: s.n.

United Nations Population Division, 2011. World Population Prospects, the 2010 Revision. [Çevrimiçi] Available at: http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/population.htm[%1 tarihinde erişilmiştir4 1 2013].

World Bank, 2012. World Development Indicators. [Çevrimiçi] Available at: data.worldbank.org/[%1 tarihinde erişilmiştir4 1 2013].